Instrumenty ludowe naszego regionu - tradycja i rękodzieło

Instrumenty ludowe naszego regionu - tradycja i rękodzieło
Autor Nikola Ostrowska
Nikola Ostrowska21.09.2023 | 8 min.

Muzyka ludowa jest nieodłącznym elementem polskiej kultury i tradycji. Towarzyszy nam od wieków podczas świąt, uroczystości i codziennej pracy. Jej niepowtarzalny charakter kształtują tradycyjne, często unikatowe instrumenty, które od pokoleń wytwarzane są w naszym regionie. Są one nie tylko nośnikiem dźwięku, ale także prawdziwymi dziełami sztuki ludowej.

Ludowe instrumenty strunowe naszego regionu

Skrzypce i basy weselne

Skrzypce są niezbędnym elementem każdej wiejskiej zabawy. Występują zazwyczaj w duecie ze smyczkowym basem zwanym "basami". Mają ciepły, nostalgiczny dźwięk, który nadaje rytm polkom, oberkom i mazurkom. Wykonywane są tradycyjnie z drewna świerkowego, jodłowego lub klonowego. Charakteryzuje je prosty, lekko zaokrąglony kształt i brak wykończenia lakierem. Basy weselne budowane są najczęściej z jesionu lub klonu. Mają masywną, okrągłą pudło rezonansowe osadzone na niskiej stopce. Struny wykonywane dawniej z jelit zwierzęcych, dziś zastąpiono strunami stalowymi.

Cymbały i suka biłgorajska

Cymbały to instrument strunowy szarpany, składający się z drewnianej skrzynki rezonansowej, strun i prostych mechanizmów uderzających w struny. Gra się na nich dwoma drewnianymi młoteczkami. Cymbały występują w kilku odmianach - od diatonicznych po chromatyczne. Suka biłgorajska to rodzaj cymbałów, na których gra się smyczkiem. Ma ciepłe, głębokie brzmienie, idealnie komponujące się z dźwiękiem skrzypiec czy basów. Oba instrumenty są nieodłącznym elementem kapel weselnych.

Lutnia polska

Lutnia polska, inaczej lira korbowa, to stary instrument strunowy szarpany, który towarzyszył śpiewom i tańcom. Ma pudło rezonansowe w kształcie gruszy, przypominające lutnię. Dawniej struny były jelitowe, dziś stalowe. Dźwięk wydobywa się poprzez szarpanie strun palcami. Ze względu na skomplikowaną budowę i strojenie, lutnia polska wyszła niemal całkowicie z użycia. Można ją spotkać głównie w muzeach i zespołach folklorystycznych.

Instrumenty dęte z naszych stron

Koza i kozioł

Koza i kozioł to tradycyjne, pasterskie instrumenty dęte zrobione z drewna, najczęściej z lipowego kija. Koza to prosty, otwarty z jednej strony instrument z piszczałką. Kozioł ma dwie rury połączone mieszkiem. Oba wydobywają charakterystyczny, przenikliwy dźwięk, który służył niegdyś do porozumiewania się pasterzy lub zwoływania zwierząt. Dziś są głównie rekwizytem zespołów regionalnych.

Dudy podhalańskie

Dudy to tradycyjny instrument ludowy, który przetrwał na Podhalu do dziś. Składa się z mieszka ze skóry owczej lub koziej, dwóch melodycznych piszczałek i bączka - nisko brzmiącej, burdonowej piszczałki. Gra się na nich, dmuchając w mieszek i palcami zasłaniając otwory w piszczałkach. Dzięki temu możliwe jest wydobycie gamy dźwięków. Dudy mają charakterystyczne, melancholijne brzmienie, kojarzone z góralską kulturą.

Trombita kozia

Trombita kozia, inaczej ligawka to tradycyjny instrument pasterski i myśliwski. Wykonywany z drewna, zakończony lejkiem z rogu kozła lub barana. Wydobywany z niego ostry, donośny dźwięk służył do porozumiewania się myśliwych lub pasterzy. Dziś używana przez regionalne zespoły ludowe i grupy rekonstrukcyjne dawnych zwyczajów.

Perkusyjne tradycyjne instrumenty ludowe

Bęben obręczowy

Bęben obręczowy to jeden z najstarszych instrumentów perkusyjnych. Składa się z drewnianego korpusu w kształcie walca przykrytego skórą. Dźwięk wydobywa się poprzez uderzanie pałeczkami w skórę. Często występuje w zestawieniu z innymi instrumentami jak np. skrzypce czy suka. Nadaje rytm tańcom ludowym, przygrywając do oberków i kujawiaków. Dawniej wykonywany przez wiejskich bębeniarzy, dziś głównie przez zespoły folklorystyczne.

Taraban i kołatka

Tarabany to niewielkie bębenki o cylindrycznych korpusach. Ich wielkość i budowa wpływają na barwę dźwięku - im mniejszy, tym wyższy dźwięk. Używane solo lub w zestawach, nadają rytm tańcom ludowym. Kołatki to drewniane instrumenty perkusyjne w kształcie koła z rączką. Poprzez uderzanie w obręcz wydobywa się z nich charakterystyczne, dźwięczne klaskanie. Używane w kapelach ludowych jako rytmiczne wsparcie.

Grzechotka i okaryna

Grzechotka to prosty instrument wykonany najczęściej z drewna, w którym umieszcza się ruchome elementy - kulki, kamyki, pestki. Poruszanie grzechotką wydaje charakterystyczny, grzechoczący dźwięk, który nadaje rytm tańcom ludowym. Okaryna to natomiast tradycyjny, głównie pasterski, instrument dęty. Wydobywa się z niej pojedyncze dźwięki poprzez dmuchanie w otwór i zasłanianie palcami otworów bocznych.

Instrumenty pasterskie i pasterzy

Róg pasterski

Róg pasterski, inaczej trombita pasterska, to tradycyjny instrument wykonywany z drewna lub rogu zwierzęcego. Służył on niegdyś pasterzom do komunikacji i zwoływania zwierząt z pastwiska. Wydobywany z niego donośny dźwięk niósł się daleko w górskich halach. Dziś używany przede wszystkim przez zespoły regionalne i grupy rekonstrukcyjne.

Fujarki i piszczałki

Fujarki i piszczałki to tradycyjne, najczęściej pasterskie instrumenty dęte. Wykonywane z drewna lub trzciny, z otworami i piszczałką umożliwiają granie prostych melodii. Dawniej były wykorzystywane przez pasterzy w celu zabicia nudy i rozweselenia zwierząt. Dziś stanowią element stroju zespołów regionalnych, które wykorzystują je do wykonywania utworów ludowych.

Okaryny i małe rogi

Okaryny i małe rogi to niewielkie, najczęściej drewniane lub ceramiczne instrumenty dęte o kształcie zbliżonym do rogu. Gra się na nich poprzez dmuchanie w otwór i zasłanianie palcami otworów bocznych, co umożliwia wydobywanie pojedynczych dźwięków. Dawniej często wykorzystywane przez pasterzy, dziś głównie jako rekwizyty zespołów regionalnych.

Unikatowe regionalne instrumenty ludowe

Burczybas

Burczybas to charakterystyczny instrument strunowy, występujący na Podlasiu. Ma duży, wydłużony pudło rezonansowe ze skórzanym wierzchem. Do niego przytwierdzona jest szyjka z gryfem, strunami i kołkami stroikowymi. Gra się na nim smyczkiem, uzyskując niski, burczący dźwięk, stąd nazwa. Często używany jako instrument akompaniujący w ludowych zespołach Podlasia.

Sopel polski

Sopel to tradycyjny instrument dęty znany na Podhalu i w Małopolsce. Wykonany z drewna, w kształcie rury lub piszczałki, z otworem i często zdobiony rzeźbieniami. Dawniej wykorzystywany przez pasterzy, dziś głównie przez zespoły góralskie. Oprócz wersji tradycyjnej istnieje też nowoczesny, chromatyczny sopel wyposażony w mechanizm umożliwiający granie melodii.

Gęśle podhalańskie

Gęśle to tradycyjny smyczkowy instrument strunowy, występujący w kilku regionalnych odmianach. Gęśle podhalańskie mają niewielkie, okrągłe pudło rezonansowe i szyjkę z gryfem. Dawniej struny wykonywano z jelit zwierzęcych, dziś używa się strun stalowych. Mają ciepłe, nostalgiczne brzmienie, idealnie komponujące się z góralskimi śpiewami i muzyką.

Wytwarzanie i zdobienie instrumentów

Materiały i techniki

Do wyrobu tradycyjnych instrumentów ludowych używa się głównie naturalnych materiałów - drewna, skóry, rogu czy trzciny. Najczęściej stosowanymi technikami są toczenie, struganie nożem, wypalanie otworów rozżarzonym drutem oraz łączenie elementów za pomocą skórzanych pasków, żywicy i drewnianych kołków. Dawniej instrumenty wykonywano ręcznie, bez użycia maszyn.

Intarsja i snycerka

Ludowe instrumenty strunowe i niektóre dęte zdobione są techniką intarsji lub snycerki. Intarsja to mozaika z drobnych elementów z różnych gatunków drewna, układanych w geometryczne wzory. Snycerka to rzeźbienie w drewnie roślinnych i zoomorficznych motywów, charakterystycznych dla sztuki ludowej. Oba sposoby zdobienia wymagają precyzji i dbałości o detale.

Malarstwo i inkrustacja

Niektóre instrumenty ludowe pokrywane są polichromią lub zdobione techniką inkrustacji. Polichromia polega na ręcznym malowaniu instrumentu farbami, najczęściej w kwiatowe wzory. Inkrustacja to wprawianie w drewno płytek z kości, perłowca lub metalu. Oba sposoby zdobienia dodają instrumentom niepowtarzalnego charakteru i podkreślają ich wartość jako dzieł sztuki ludowej.

Podsumowanie

Instrumenty ludowe od wieków stanowią nieodłączną część polskiej tradycji i kultury. Są one nie tylko nośnikiem charakterystycznych brzmień, ale także prawdziwymi arcydziełami, łączącymi wirtuozerię rzemieślniczą z artyzmem sztuki ludowej. Tradycja ich wytwarzania przekazywana jest z pokolenia na pokolenie i pielęgnowana przez lokalnych artystów. Dbałość o zachowanie tych unikatowych instrumentów, gra na nich i kultywowanie związanych z nimi obyczajów stanowi ważny element pielęgnowania polskiej tożsamości i dziedzictwa kulturowego regionów.

Najczęściej zadawane pytania

Najczęściej używa się drewna lipowego, świerkowego, jodłowego oraz klonu i jesionu. Drewno musi być lekkie i elastyczne, aby zapewnić instrumentom dobrą rezonansowość.

Kiedyś używano do tego celu strun jelitowych, które naciągano na kołki stroikowe. Dziś stosuje się głównie stalowe struny, dostrojone za pomocą mechanicznych kluczy.

Służyły one do porozumiewania się pomiędzy pasterzami, komunikowania na odległość, zaganiania i zwoływania zwierząt z pastwisk oraz odpędzania drapieżników.

Przede wszystkim grają na nich zespoły folklorystyczne i kapele podczas koncertów i imprez kulturalnych. Często prezentowane są także na wystawach w skansenach i muzeach etnograficznych.

Należy chronić je przed wilgocią, zbyt wysoką temperaturą i uszkodzeniami mechanicznymi. Struny naciągać umiarkowanie, by nie nadwyrężać konstrukcji. Okresowo smarować elementy ruchome olejkiem.

5 Podobnych Artykułów:

  1. Polskie festiwale muzyczne - które są warte uwagi w tym roku?
  2. Jak słuchać muzyki, by czerpać z niej radość?
  3. Jak zacząć naukę gry na gitarze? Porady dla początkujących
  4. Higiena i konserwacja instrumentów - jak dbać o sprzęt muzyczny?
  5. Zdrowie głosu wokalisty - ćwiczenia i porady logopedy
tagTagi
shareUdostępnij
Autor Nikola Ostrowska
Nikola Ostrowska

Cześć! Jestem pasjonatką muzyki i dzielę się nią na blogu. Uwielbiam recenzować nowe albumy, dzielić się playlistami i inspiracjami muzycznymi. Moje wpisy to połączenie emocji, rytmu i dźwięku.

Oceń artykuł
rating-fill
rating-fill
rating-fill
rating-fill
rating-fill
Ocena: 0.00 Liczba głosów: 0

Komentarze (0)

email
email

Polecane artykuły